Առլեն Շահվերդյան

Home » 2012 » February

Monthly Archives: February 2012

Փրկեց քառասուն մարդու և սպանվեց քառասունմեկերորդի ձեռքով

Այս պատմությունը ես կարդացել եմ ռուս անվանի գրող և մեծ բնասեր Յուրի Դմիտրիևի «Մարդը և կենդանիները» գրքում, որը մինչև այսօր իմ սեղանի գրքերից մեկն է: Գրքի ռուսերեն բնօրինակը լույս է տեսել քառասուն տարի առաջ` 1973 թվականին: Գիրքը հայերեն թարգմանվել և հրատարակվել է 1981-ին: Բացի այն, որ այս գրքի հայերեն տարբերակը իմ հասակակիցն է, այն նաև իմ բնապահպանական հետաքրքրությունների շրջանակում մշտապես առկա անբաժան ընկերներիցս է, քանի որ բովանդակային զարմանալի ընդգրկունությամբ մինչև այսօր մնում է արդիական, հետաքրքիր, նոր: Իմ անձնական գրադարանի այս ամենասիրելի գրքերիցս մեկում ներառված վիթխարի տեղեկույթը վերաբերվում է ոչ միայն կենդանիներին, այլև մարդ-բնություն փխրուն հարաբերությանը, կապին, ինչը և գրքի հարցադրման առանցքում է: Պատմությունը, որը կներկայացնեմ Ձեզ հիմա, այս գրքի բազմաթիվ հետաքրքիր ու հուզիչ պատմություններից մեկն է: Հավելեմ, որ այսօր շատ ավելի բան է հայտնի այս պատմության մասին, քան Դմիտրևի ժամանակներում: Այդ պատճառով, նախքան այս պատմությունը Ձեզ ներկայացնելը, ես բավական երկար ուսումնասիրեցի պատմության վերաբերյալ բազմաթիվ այլ աղբյուրներ ևս` տեքստում անհրաժեշտ ճշգրտումներ և հավելումներ անելու, ինչպես նաև անհրաժեշտ լուսանկարները գտնելու համար: Այնպես որ` այս հոդվածը, հիմքում ունենալով Յու. Դմիտրիևի գիրքը, իմ սեփական հետազոտությունն է, որն արել եմ ոչ միայն մեծ հետաքրքրությամբ ու հաճույքով, այլև պահանջկոտությամբ և պատասխանատու կերպով, որպեսզի ընթերցողին ներկայացնեմ միայն ճշգրտված տվյալներ: 

Հայտնի է, որ աշխարհի շատ քաղաքներում կան հուշարձաններ, որոնք կանգնեցվել են այս կամ այն հերոս կենդանու պատվին: Այդ հուշարձանները խորհրդանշում են տվյալ կենդանու որևէ սխրանքը, պատմական իրադարձությունների (հիմնականում` համաշխարհային պատերազմների) թոհուբոհի մեջ նրա ունեցած դերակատարությունը: Կան նաև հավաքական կերպարներ խորհրդանշող հուշարձաններ, կան անգամ այդպիսի հուշարձաններով լի կենդանիների հատուկ գերեզմաններ:

Հերոս կենդանիների շարքում են շները, որոնք պատերազմում թե խաղաղ պայմաններում հաճախ են ցուցաբերել հերոսություն, արիություն: Նրանց արժանիորեն մեծարել են և անմահացրել` որպես օրինակ սերունդների համար: 

Շան պատվին կանգնեցված ամենահայտնի հուշարձաններից մեկը գտնվում է Փարիզում, Շների գերեզմանոցում: Այն կառուցվել է շուրջ երկու դար առաջ: Քարե պատվանդանին մի հսկա շուն է և հավատով լի հայացքով նրան հպված մի երեխա: Պատվանդանին կա ֆրանսերեն հետևյալ մակագրությունը. «Բարրին, որ փրկեց քառասուն մարդու և սպանվեց քառասունմեկերորդի ձեռքով» (Il sauva la vie à 40 personnes. Il fut tué par le 41ème):

Բարրիի հուշարձանը` Փարիզում

Հուշարձանի պատմությունն այսպիսին է: Ալպերում կա մի լեռնանցք, որ կոչվում է Մեծ են-Բերնար: Մի ժամանակ այստեղով ճանապարհ էր անցնում, որը Իտալիան կապում էր Կենտրոնական Եվրոպայի երկրների հետ: Ճանապարհը դժվարին էր ոչ միայն այն պատճառով, որ ձգվում էր երկուսուկես կիլոմետր բարձրության վրա, այլև նրանով, որ այս կողմերում եղանակը փոփոխական է. հանկարծակի սկսվում է քամի, բուք. ճամփորդները հաճախ կորցնում են ճանապարհը, մոլորվում ու կործանվում: 10-րդ դարում լեռնանցքում հիմնադրվեց Սեն-Բերնարի (Սուրբ Բերնարի) վանքը: Ցանկանալով որքան հնարավոր է մեծ թվով մարդկանց ենթարկել իրեն, եկեղեցին օգտագործեց նաև այս վայրը, որպեսզի ընդարձակի իր ազդեցության սահմանները: Վանականները գիտեին բոլոր նրանց, ովքեր անցնում էին լեռնանցքով. վանքի հյուրանոցում ապաստան էին տալիս նրանց, օգնում դժբախտության մեջ ընկածին:

Սենբերնարներ` Ալպերում

13-րդ դարում վանականները ձեռք բերեցին ուժեղ ու խելացի շներ, որոք սենբերնար անունն ստացան: Այդ շները չէին վախենում սառնամանիքից ու քամուց, նրանց համար սարսափելի չէր ձյան հաստ շերտը: Թավամազ այս հսկա շները հիրավի ցրտադիմացկուն էին ու ամրակազմ: Շնորհիվ իրենց գերզարգացած զգայարանների ու դիմացկունության, նրանք կարողանում էին երկար ժամանակով շրջել ձյունածածկ տարածքում և փնտրել ձյան տակ մնացածներին, ճանապարհը կորցրած կամ լեռների ծերպերն ընկած անցորդներին: Այս շները իսկական գտածոներ էին վանականների համար: Երկար տարիների ընթացքում սենբերնարները փրկեցին հազարավոր մարդկանց: Սենբերնարների մեջ կային իրենց չեմպիոնները, իրենց հռչակավորները: Ամենահայտնի փրկարարների մեջ կար մի շուն` Առյուծ անունով: Նա փրկել էր 35 մարդու: Առյուծային ուժով օժտված այս հսկան մեծ համբավ էր վայելում լեռներում:

Սակայն ավելի հայտնի էր Բարրին (1800-1814 թթ.), նույն այն շունը, որը փրկել էր քառասուն մարդու և սպանվել քառասունմեկերորդի ձեռքով:

Ասում են, թե դա եղել է ահա թե ինչպես: 1814 թվականն էր, ցրտաշունչ մի ձմեռ: Մի անգամ շատ ուժեղ բուք սկսվեց: Փորձանքի մեջ ընկած մարդկանց օգնելու ելած շները մեկը մյուսի հետևից ուժասպառ վերադանում էին վանք: Եվ միայն Բարրին էր ձնամրրիկի միջով առաջ գնում: Ըստ երևույթին բնազդը նրան հուշում էր, թե ինչ-որ մեկը օգնության կարիք ունի: Եվ այն չխաբեց Բարրին: Ի վերջո նա հայտնաբերեց ձյան մեջ կորած մի մարդու: Ձյունը փորելով ու նրան դուրս հանելով, շունը սկսեց քաշքշել սառած մարդուն, լիզեր նրա դեմքը: Եվ ահա մարդը ուշքի եկավ: Սակայն բացելով աչքերը ու կողքին տեսնելով շան մռութը, մարդը կարծեց, թե իր առջև գայլ է: Հանելով ատրճանակը (մեկ այլ վարկածի համաձայն` դանակը) մարդը սպանեց Բարրիին: Դա էլ հենց Բարրիի փրկած քառասունմեկերորդ մարդն էր… Բարրիի դիակը հանդիսավորությամբ տեղափոխեցին Փարիզ և ամենայն մեծարանքով թաղեցին շների հատուկ գերեզմանոցում:

Կան վկայություններ, որ այդ զինվորը եղել է շվեյցարացի: Այդ ժամանակ վանքի շրջակայքում լուրեր էին տարածվել, թե լեռներում մարդ է մահացել: 48 ժամ որոնելով նրան` Բարրին վերջապես գտել էր զորքից անհետացած ու լեռներում կորած զինվորին, որը երկարափող հրացանի սվինով խոցել էր շանը ու մահացու վիրավորել: 

Սակայն ճշմարտության համար պետք է նշել, որ այս վարկածը ավելի շատ լեգենդ է, քան իրականություն: Կա ևս մի հետաքրքիր և ավելի արժանահավատ վարկած, համաձայն որի Բարրին իրոք փրկել է քառասուն մեկ մարդու: Քառասունմեկերորդը մի երեխա է եղել: Ոչ ոք չգիտեր, որ երեխան փորձանքի մեջ է ընկել: Հայտնի չէ, թե ինչպես է նա հայտնվել լեռնանցքում` բնակավայրերից այդքան հեռու: Եվ միայն ծեր Բարրին էր զգում, որ ինքը պետք է շտապի` փրկելու երեխային: Նա ժամանակին հասավ. երեխան չնայած կորցրել էր գիտակցությունը, բայց ողջ էր: Բարրին պառկեց նրա կողքին` աշխատելով տաքացնել նրան. երկար ու համառորեն լիզում էր դեմքը: Տղան ուշքի եկավ: Նա այնքան թույլ էր, որ չէր կարողանում ոտքի կանգնել և միայն կարողացավ գրկել շան պարանոցը: Այդ ժամանակ Բարրին սկսեց դանդաղ ու զգուշորեն քարշ տալ նրան: Ծեր Բարրիի վիճակը շատ ծանր էր: Տղան ասես հասկացավ դա ու բարձրացավ շան մեջքին: Այսպես էլ շունը նրան հասցրեց մարդկանց մոտ: Իսկ Բարրին, քսան տարի ծառայելով մարդկանց, մեռավ սեփական մահով` կյանքի վերջին տարիները անցկացնելով Շվեյցարիայի Բեռն քաղաքում:

Այս վարկածի վառ ապացույցն է հանդիսանում նաև այն, որ մահից հետո Բարրիի մարմինը տեղափոխվել է Բեռնի բնության պատմության թանգարան: Այնտեղ պատրաստել են շան խրտվիլակը: Բարրիի մորթին պահպանեցին տակսիդերմիայի շնորհիվ: 1923 թվականին փոխեցին շան գանգը` դարձնելով այն ժամանակակից սենբերնարների գանգին համապատասխան:

Բարրիի խրտվիլակը` Բեռնի բնության պատմության թանգարանում

Հավելեմ, որ Բարրի անունով այս բարի շան պատմությունը բազմիցս հիշատակվում է եվրոպական գեղարվեստական գրականության, փաստավավերագրության մեջ և կինեմատոգրաֆիայում: Ասեմ նաև, որ 19-րդ դարից ի վեր Սեն-Բերնարի վանքի շներից մեկին ավանդաբար անվանակոչում են Բարրի, իսկ 2004 թվականից առ այսօր գործում է Բարրիի անվան հիմնադրամը, որը ստեղծվել է վանքին կից գործող շնաբուծարանում սենբերնար ցեղատեսակի շների բուծման ծախսերը հոգալու նպատակով:

Ահա և մի հերոս շան պատմություն, որը փառքով ապրել է` դժվարամատչելի ու ձյունածածկ լեռներում երկար տարիներ փրկելով մարդկանց: Ճշմարտության համար, սակայն, պետք է նշեմ, որ կան մարդիկ, որոնք, այնուամենայնիվ, հակված են հավատալու, որ Բարրիի հուշարձանի պատվանդանին գրված մակագրությունն է ճիշտը, և որ շունը իսկապես դժբախտ վախճան է ունեցել, երբ զինվորականը թյուրիմացաբար սպանել է նրան: Կան և այնպիսիք, ովքեր ավելի հակված են հավատալու նրան, թե իրականում երկու դեպքերն էլ եղել են, և դրանք կազմում են Բարրիի փառավոր կենսագրության էջերը: Թե որ վարկածն է առավել համապատասխանում իրականությանը` թողնում եմ Ձեզ: Երկու հարյուր տարվա վաղեմության այս դեպքերն այսօր մեզ հազիվ թե օգնեն լիարժեքորեն իմանալու, թե ի վերջո ո՞ր վարկածն է լիովին համապատասխանում իրականությանը և որը` ոչ: Սակայն մեծ հաշվով մի՞թե հարցը դա է, մի՞թե դա է կարևորը: Կարևորն այն է, որ Բարրին, և ոչ միայն նա, փրկել է մարդկանց, ծառայել նրանց մեծ նվիրումով ու հավատարմորեն, և մարդիկ, ի նշան երախտագիտության, նրան հուշարձան են կանգնեցրել:

Բարրիի հուշարձանը հուշարձան է իրենց պարտքին և մարդուն հավատարիմ բոլոր շներին (լինեն դրանք ցեղական թե փողոցային): Կարելի է անվերջ պատմել հազարավոր շների մասին, որոնք անձնուրացաբար ծառայել են մարդուն` իրենց կարևոր ներբերումն ունենալով հենց նույն` մարդու պատմության մեջ և նպաստելով մարդ-բնություն անխախտ հարաբերության հարատևմանը և հարստացմանը: Մենք պարտավոր ենք պահպանել բնությունը և նրա բոլոր բնակիչներին, որպեսզի չխաթարվի այդ փխրուն հարաբերության ներդաշնակությունը:
Այսքանը, սիրելի ընթերցող: Հուսով եմ` այս պատմությունը հետաքրքիր էր և օգտակար:
© Առլեն Շահվերդյան, 24.02.2012

Հայաստանի, տարածաշրջանի և աշխարհի կենդանի լրահոս

Իմ հարգելի ընթերցողներ, պատիվ ունեմ ուրախությամբ տեղեկացնելու, որ իմ հեղինակային բլոգը ներառվել է Հայաստանի, տարածաշրջանի և աշխարհի կենդանի լրահոսում` «ArmRSS»-ում (Armenian and Worldwide News Feeds): Սա մի ուրույն համակարգ է, մի եզակի «ճտեմարան», որտեղ Հայաստանի, տարածաշրջանի և աշխարհի թեժ նորություններն են հայերեն, ռուսերեն, անգլերեն, ֆրանսերեն, իսպաներեն լեզուներով: Քաղաքականություն, մշակույթ, տնտեսություն, մարզաշխարհ, տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ և այլն: Այս ամենը մեկ տիրույթում: Ըստ էության, սա մի կայք է, որը ի մի է բերում և այցելուին ներկայացնում այս ոլորտի հանրաճանաչ լրատվական և այլ աղբյուրների վերջին հրապարակումները: 
Ես իմ խորին երախտագիտությունն եմ հայտնում կայքի հիմնադիր ղեկավարությանը` ի դեմս ոլորտի առաջատար մասնագետ Արթուր Պոտոսյանին` մաղթելով նրան նոր հաջողություններ իր շնորհակալ գործում: Ինձ համար պատիվ է, որ «ArmRSS»-ի նախաձեռնությամբ ու ցանկությամբ բլոգս ներառվել է այդ տիրույթում, ընդ որում` անվանի և հեղինակություն ունեցող հայկական մի քանի այլ կայքերի ու բլոգների կողքին: Ես շնորհակալ եմ «ArmRSS»-ին` իմ հեղինակային բլոգի նկատմամբ ունեցած վստահության և հավատի համար: Հուսով եմ, որ սա հաճելի անակնկալ և ուրախալի հանգամանք է կայքիս բոլոր ընթերցողների համար: Ես սիրով «ArmRSS»-ի հասցեն ներառել եմ բլոգիս «Հղումներ» բաժնում: Եվս մեկ անգամ շնորհակալություն եմ հայտնում: Սա կարևոր խթան է բլոգիս զարգացման հեռանկարում: Այցելեք «ArmRSS»-ի հայերեն լեզվի «Բլոգոսֆերա» բաժինը կամ պարզապես սեղմեք այստեղ
© Առլեն Շահվերդյան, 15.02.2012

Ձեր կյանքի 4 րոպեները

Իմ սիրելի ու մշտական ընթերցողներ: Նախ ուզում եմ նշել, որ Ձեր թիվը գնալով ավելանում է, այսինքն ավելի ու ավելի շատ մարդիկ են այցելում այս բլոգը և դառնում դրա մշտական ընթերցողները: Ուրախալի է, որ բլոգս կարդում են ոչ թե միայն ծանոթներս` ընկերներ, բարեկամ-խնամիներ :D, այլ անհամեմատ մեծ թիվ են կազմում մարդիկ, ում չեմ ճանաչել ու ճանաչում: Ուրախ եմ, որ նրանց մեջ կան մարդիկ, ում հետ ծանոթացել եմ բլոգիս շնորհիվ և բարեկամաբար շփվում եմ բլոգի շրջանակներում և նաև կյանքում: Որքան ավելանում է բլոգիս ընթերցողների թիվը, այնքան ավելի ու ավելի եմ պարտավորվում գրել ու ներկայանալ այնպես, որ մարդիկ շարունակեն հաճույքով կարդալ իմ գրառումները, մտքերը, կարդալ ու ծանոթանալ այն ամենին, ինչ ներկայացնում եմ: Սակայն մեծ թվով ընթերցողներ ունենալը չի նշանակում, որ բոլորին մի աչքով եմ նայում: Հակառակը, ինձ ինչպես միշտ թանկ է իմ յուրաքանչյուր ընթերցողը, նրանցից ամեն մեկն ինձ համար կարևոր է, կարևոր է նրա կարծիքն ու գնահատանքը: Ես շնորհակալ եմ Ձեզ բոլորիդ` ուշադրության և Ձեր ժամանակի համար, որը տրամադրում եք իմ բլոգի նյութերին ծանոթանալիու նպատակով: Կյանքը թանկ է, ժամանակը չի սպասում, և եթե Դուք առօրեական անդադար «վազքի» մեջ, այս արագընթաց ու հոգսառատ կյանքի հարահոս ընթացքում ժամանակ եք հատկացնում և ընթերցում իմ գրածները, ապա դա ոչ միայն պատիվ է բերում ինձ, այլև պարտավորեցնում է արդարացնելու Ձեր ծախսած ժամանակը, որպեսզի Ձեզ համար դա դառնա ոչ թե ժամանակի զուր վատնում, այլ օգտակար, հետաքրքիր ու յուրահատուկ ժամանց, որը վերածվում է մշտական ու մնայուն բարեկամության և անխախտ կապի` հեղինակի, գրողի և նրա հավատարիմ ընթերցողների միջև: Բացի այդ, դա պարտավորեցնում է արդարացնել Ձեր սպասելիքները: Շատերն են բլոգումս իրենց «քոմենթներում», կամ էլ. փոստի նամակներում մաղթում, որ միշտ պահպանեմ յուրօրինակությունը, և բլոգս միշտ աչքի ընկնի իր առանձնահատկությամբ: Նրանք նաև նշում են, որ բլոգիս միջոցով նորովի են բացահայտել ինձ: Հավատացնում եմ, որ այդպիսի շոյիչ ու պարտավորեցնող խոսքերից հետո ցանկացած ստեղծագործող մարդ ձգտում է առավելագույն ջանք գործադրել` իր ընթերցողներին, իր կայքի այցելուներին մշտապես ներկայանալու նորովի, հետաքրքիր, ձգտում է բարեխղճորեն ու նվիրումով անել այն, ինչ սիրում է, որպեսզի շարունակի լինել սպասված ու գնահատված: Ես միշտ նշել եմ, որ հեղինակը պետք է սիրի ու գնահատի իր ընթերցողին, իր աշխատանքները գնահատողին, քանի որ միայն այդպես է ձևավորվում շատ թանկարժեք ու մնայուն այն կապը, այն սիմբիոզը, այն անկեղծ ու ազնիվ դաշտը, որը հեղինակին ոգևորում է գրավելու նոր բարձունքներ, իսկ նրա ընթերցողին` անկեղծ սիրով ու հիացմունքով հետևելու իր սիրելի հեղինակի գործունեությանը: Չգնահատված ընթերցողը, երկրպագուն կարճ ժամանակում կորցնում է հավատը իր սիրելի հեղինակի նկատմամբ, իսկ չգնահատված հեղինակը, եթե առավել ևս նա արժանի է գնահատանքի, ստեղծագործում է, ճիշտ է, նույն նվիրումով, սակայն` պակաս խանդավառությամբ, պակաս ոգևորությամբ, մի տեսակ` խամրած, անփայլ, այլևս չշողշողալով: Եթե ընթերցողին հաջողվում է ըստ արժանվույն գնահատել հեղինակին, ապա դա խոսում է ընթերցողի ոչ միայն նվիրումի, այլև նրա ինտելեկտուալ զարգացվածության և հարուստ հուզաշխարհի մասին: Նույն և հեղինակի դեպքում` եթե նրան հաղոջվում է գտնելու իր ընթերցողի սրտի բանալին, ներթափանցելու նրա հոգու խորքը և հուզելու նրան անկեղծորեն, ապա դա խոսում է հեղինակի խորը աշխարհընկալման ու տաղանդի մասին: Երկու դեպքում էլ շահում են երկուստեք, և իշխում է բարին, սերը, անկեղծը: Այնպես որ, խիստ կարևոր է հեղինակ-ընթերցող այդ անխախտ կապը: Խորին շնորհակալություն եմ հայտնում ևս մեկ անգամ Ձեզ: Ես գնահատում եմ Ձեր բոլորի անկեղծ վերաբերմունքը, ոգևորիչ ու ջերմ խոսքերը, Ձեր դիտողություններն ու առաջարկները: Միայն այդպես է հնարավոր վստահորեն ասել, որ ես ունեմ ընթերցող, միայն այդպես հեղինակը կարող է իրեն վստահորեն իրավունք վերապահել ասելու, որ իր ստեղծագործություններն իրոք կարդում են: Ստեղծագործող մարդը, միևնույն է, ստեղծագործելու է, քանի որ դա իր ներաշխարհի, իր հոգու գեղարվեստական արտահայտումներն են, որոնք պարտադիր են և չեն ճանաչում որևէ պայմանականություն, կախված չեն որևէ հանգամանքից: Սակայն երիցս երջանիկ է ստեղծագործող մարդը, եթե զգում է, որ այն ամենը, ինչը ինքն անում է, նկատվում ու գնահատվում է նաև ուրիշների կողմից:
Այս գրառումը նորմալ տեմպով կարդալու դեպքում տևում է մոտ 4 րոպե: Շնորհակալություն Ձեր կյանքի այդ 4 րոպեների համար, որ նվիրեցիք ինձ ու այս գրառումը կարդալուն: Դա ինձ համար և պատիվ է և պարտավորություն:
© Առլեն Շահվերդյան, 09.02.2012, «Գարնանային ռեքվիեմ» գիրք:

Վայրի բնություն. Ընձառյուծ

«Ճանապարհին պատահաբար նկատեցինք մի շքեղ արու ընձառյուծի, որ հանգստանում էր հաստաբուն ծառի ճյուղին: Մեր ուղեկցորդը` Սիդնեյը կանգնեցրեց մեքենան. ընձառյուծների նկատմամբ նա մի առանձնակի սեր ուներ ու ուզում էր, որ հիանանք նրանցով: Մեզ համար շատ անսպասելի` Սիդնեյը թույլ տվեց, որ դուրս գանք մեքենայից ու մի քիչ մոտենանք ծառին, որպեսզի ավելի մոտիկից նայենք ընձառյուծին: Սիդնեյը գիտեր, թե մինչև ուր կարող էինք քայլելով մոտենալ: Այնպես որ, մեզ վտանգ չէր սպառնում: Վտանգ ու անհանգստություն չէր սպառնում նաև ընձառյուծին. մենք ապահով հեռավորության վրա էինք, ու նա շարունակում էր հանգիստ նստած մնալ ճյուղին: Երբ իջանք ու մի քանի քայլ արեցինք դեպի վայրի գազանը, ես մի հետաքրքիր զգացողություն ունեցա: Բացի հիացմունքից ու ոգևորությունից, ես զգացի նաև, թե ինչքան փոքր ենք մենք կուսական բնության գրկում: Մենք կանգնել ու նայում էինք ընձառյուծին… Այդ պահին ես մտածում էի, թե ինչ հրաշալի է բնությունը, երբ նրան ձեռք չեն տալիս ու չեն վնասում, մենք էլ մեկն ենք բնության մյուս բոլոր արարածներից: Հետո՞ ինչ, որ բանականություն ունենք, չէ՞ որ շարունակում ենք ապրել էլի նույն մոլորակի վրա, որի վրա նրանք էլ են ապրում` ընձառյուծն էլ, առյուծն էլ, մողեսն էլ, օձն էլ, ծառերն էլ, բոլորը: Եվ այդ պահին զգում ես, թե ինչքան մեծ են նրանք, ավելի երկար պատմություն ունեն, գոյություն են ունեցել մարդուց շատ առաջ ու եկել-հասել են մեր օրերը: ՈՒ հիմա մենք իջել էինք մեքենայից ու հիացած հայացքով դիտում էինք այդ տեսարանը, կուսական բնության այդ անկյունը, որտեղ հաստաբուն ծառն արդեն քանի հարյուրամյակ կանգուն էր, և ընձառյուծը հանգստանում էր անխռով ու անվրդով: Հրաշալի, անկրկնելի պահ էր, որը հավերժ մնաց իմ հոգում որպես բնության հետ ներդաշնակության, նրա պարգևած խաղաղության ու երջանկության վկայություն»:

Սիրելի՛ ընթերցողներ, սա մեջբերում էր «Ապրելու իրավունք» վերնագրով իմ գրքից: Առաջին անգամ է, որ ես որևէ ուղիղ մեջբերում եմ անում իմ այս գրքից: Նպատակը մեկն է` գրքի այս փոքրիկ հատվածով պատկերավոր կերպով մի պահ տեղափոխել Ձեզ դեպի կուսական բնության գիրկը, որպեսզի հանդիպեք վայրի բնության և, մասնավորապես` Կատվազգիների ընտանիքի մի շատ առանձնահատուկ ներկայացուցիչներից մեկին` ընձառյուծին (լատիներեն գիտական անվանումը` Panthera pardus): «Ապրելու իրավունք» գրքում ես բազմաթիվ անգամներ անդրադարձել եմ այս խիստ հետաքրքիր գազանին, և ահա այս պահին առաջարկում եմ Ձեզ ավելի մոտիկից ծանոթանալ նրան նաև իմ բլոգ-կայքում: Ընձառյուծի մասին առանձին և ընդարձակ այս գրառումն ունի ճանաչողական ու բնապահպանական նպատակ, որպեսզի ճանաչենք բնության ևս մեկ ներկայացուցչի, ճանաչենք, սիրենք, հարգենք ու պահպանենք: Առավել ևս, որ ընձառյուծը խորթ չէ մեր հայրենի բնությանը, քանի որ, բարեբախտաբար, մեզ մոտ ընձառյուծներ դեռ հանդիպում են: Սակայն այս մասին մի փոքր հետո, իսկ հիմա նախ խոշոր պլանով «դիտենք» այս կենդանու դիմապատկերը:

Կատվազգիների ընտանիքի ոչ մի խոշոր կատու չունի ընձառյուծի ճարպկությունը, քանի որ այս կենդանին ծառ մագլցելու հմուտ ու անգերազանցելի վարպետ է: Ավելին. նա ի զորու է իրենից երկու անգամ ծանր ավարը վարպետորեն բարձրացնել ծառը և այնտեղ հանգիստ ճաշակել այն: Սակայն սրանք միակ առանձնահատկությունները չեն, որոնցով աչքի է ընկնում այս բարեկազմ գազանը: Նա անչափ գեղեցիկ է իր յուրահատուկ մորթով և, բացի այդ, շատ ունիվերսալ, արագ հարմարվող կատու է, քանի որ բոլոր խոշոր կատուներից միայն ընձառյուծն ունի աշխարհագրական մեծ տարածվածություն, նա ամենատարածված վայրի կատվազգին է: Ըստ էության` ընձառյուծի արեալը ընդգրկում է միանգամից երեք մայրցամաք` Արևելյան Եվրոպա (այստեղ պայմանականորեն պետք է հասկանալ ավելի կոնկրետ` Թուրքիան, Հարավային Կովկասը), Առաջավոր, Արևելյան և Հարավ-արևելյան Ասիա և Աֆրիկա: Ավելի մանրամասն եթե նշեմ, ապա մինչև վերջերս ընձառյուծը բնակվում էր արևելյան և կենտրոնական Աֆրիկայում, որոշ խմբեր կային մերձ-սահարյան Աֆրիկայում, Հնդկաստանում, Ինդոնեզիայում (հատկապես` Ճավա, Սումատրա կղզիներում), Արաբական թերակղզում, Ռուսաստանում (ավելի ստույգ` Կովկասի հյուսիսում), Կորեայում, Չինաստանում, Կովկասում, Թուրքմենստանում, Իրանում, Հարավային Կովկասում, Հնդկաչին թերակղզում, Ցեյլոն կամ Շրի Լանկա կղզիներում: Այսօր այս արեալը շատ ավելի է կրճատվել, սեղմվել են դրա սահմանները, և շատ երկրներում ընձառյուծը, ցավոք, այլևս չի հանդիպում կամ հանդիպում է խիստ փոքր, ես կասեի` խորհրդանշական թվաքանակով: Ընձառյուծները վաղուց անհետացել են նաև մայրցամաքային Եվրոպայում (Սա այն դեպքում, երբ Չորրորդական ժամանակաշրջանում ընձառյուծները տարածված էին ողջ Եվրոպայով մեկ` Ֆրանսիայի, Իտալիայի, Անգլիայի, Գերմանիայի, Բելգիայի, Իսպանիայի, Պորտուգալիայի, Շվեյցարիայի, Հունգարիայի, Ռումինիայի տարածքում), սակայն եթե Եվրոպան, որպես աշխարհամաս, ընկալենք ոչ թե իր բուն մայրցամաքային տարածքով, այլ ավելի ընդլայնված սահմաններով (ներառյալ` Կովկասը և Թուրքիան), ապա պետք է նշել, որ այո` ընձառյուծը այսօր էլ Եվրոպայի ամենախոշոր կատվազգին է և ամենախոշոր գիշատիչ կաթնասուններից մեկը` գորշ արջի, գայլի հետ միասին:

Ընձառյուծի մարմինը համաչափ է, գեղակազմ, երկարությունը՝ 107–160 (երբեմն՝ 180) սմ, պոչինը՝ 75–110 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 32–42 կգ, երբեմն` մինչև 60 կգ: Էգերն ավելի փոքր են: Մարմինը ձգված է, մկանոտ, ոտքերը համեմատաբար կարճ են, ամուր, թաթերը՝ լայն ու սուր ճանկերով են: Ականջները կարճ են ու կլորավուն:

Ընձառյուծի մորթին շատ գեղեցիկ է: Մեջքը դեղին է կամ դեղնակարմրավուն (երբեմն` շիկակարմրավուն)՝ մոխրագույն երանգով, համաչափ ցրված վարդանախշաձև սև բծերով, պտերով: Կան նաև լրիվ սև մորթով հովազներ, որոնք հանդիպում են հիմնականում Հարավ-արևելյան Ասիայում, նրանց կոչում են նաև սև հովազ կամ պանտերա (այս մասին ավելի մանրամասն` հետագայում):  

Ընձառյուծն ապրում է անտառներում, սարերում: Սնվում է եղջերուներով, այծյամներով, վայրի խոզերով, նապաստակներով, մկնանման կրծողներով, թռչուններով, նաև ձկներով ու լեշերով: Մարդակեր ընձառյուծները հազվադեպ են: Այս ուժեղ և ճարպիկ կենդանին որսի վրա հարձակվում է գաղտագողի` դարանակալելով: Ունի սուր տեսողություն, լավ լսողություն, թույլ հոտառություն: Որջը սարքում է քարանձավներում, ժայռաճեղքերում, հաստաբուն ծառերի փչակներում, երբեմն՝ մացառախոզերի հին բներում:

Ընձառյուծն ունենում է 1–4 (երբեմն՝ 6) ձագ, որոնք կաթով կերակրվում են 3 (երբեմն՝ 6–8) ամիս: Ձագերը 5 ամսականում կարող են որսալ մանր կենդանիներ, 1–1,5 տարեկանում՝ ապրել ինքնուրույն: Անազատ պայմաններում հովազն ապրում է մինչև 20-21 տարի:

Ընձառյուծը` որպես տեսակ, ունի բազմաթիվ, ավելի ստույգ` 27 ենթատեսակներ, որոնք իրարից տարբերվում են աշխարհագրական տարածվածությամբ, մորթու գույնով ու մորթու վրա բծերի դասավորությամբ և դրանց ձևով: Ընձառյուծների ենթատեսակներից առավել հայտնի են աֆրիկյան, պարսկական, առաջավորասիական, հեռավորարևելյան (ամուրյան), հնդկական, հյուսիս-չինական ընձառյուծները: Ընձառյուծների աշխարհագրական տարածվածության մասին առավել մանրամասն` կարդա այստեղ:    

Հայերենում ընձառյուծին անվանում են նաև հովազ, ինձ, հովազառյուծ: Հայաստանում, մարդիկ և ընձառյուծները ապրում են կողք-կողքի դեռ վաղ Հոլոցենից: 20-րդ դարի կեսերին ընձառյուծները տարածված էին ողջ երկրի տարածքով: Տարածքի կրճատումը, որսը իջեցրել են ընձառյուծների թվաքանակը, և այսօր ունենք տխուր պատկեր: Ճիշտ է` Հայաստանի Հանրապետության տարածք ընձառյուծն անցնում Թուրքիայից և Իրանից, սակայն խիստ փոքր թվաքանակով: Ներկայումս ընձառյուծը տարածված է Խոսրովի արգելոցում, որ գտնվում է Երևանից հարավ-արևելք, Գեղամա լեռնաշղթայի հարավ-արևմուտքում, որտեղ 2000 թ. հոկտեմբերից մինչև 2002 թ. հուլիսը 10 ընձառյուծ է նկատվել: Ընձառյուծները տարածված են նաև Մեղրիի լեռնաշղթայի մոտակայքում, Հայաստանի ծայր հարավում, որտեղ սակայն 2006 թ. օգոստոսից մինչև 2007 թ. ապրիլը միայն մեկ ընձառյուծ է նկատվել: «Ապրելու իրավունք» ես նշել եմ, որ ներկայումս Հայաստանում որսագողերի կողմից տարեկան ոչնչացվում է 1–2 ընձառյուծ (հովազ): Սա այն դեպքում, երբ երկրում այսօր մնացել է ընդամենը 5–7 առանձնյակ, և պահպանվող տարածքներից դուրս շարունակվում է դրանց որսը: Կովկասյան ընձառյուծը մեր բնաշխարհի հազվագյուտ գանձերից մեկն է: Ընդհանրապես, Հայաստանը Կովկասյան տարածաշրջանում առաջատար տեղ է զբաղեցնում կենսաբազմազանության առումով: Հայաստանում կենսաբազմազանության կորստի հիմնական պատճառներն են ինչպես որսագողությունը, այնպես էլ անտառների հատումը, բնական ռեսուրսների և ընդերքի գերշահագործումը, ենթակառուցվածքների զարգացումը, գյուղատնտեսական անկայուն գործունեությունը: Բացի այդ, արգելոցային գոտիները երբեմն գտնվում են օտարման վտանգի տակ:

Ընձառյուծը մեր հայրենի բնության ներկայացուցիչներից մեկն է, և մենք պարտավոր ենք պահպանել այս հազվագյուտ կենդանատեսակը: Այո, այսօր ընձառյուծը գրանցված է Բնության պահպանության միջազգային միության և ՀՀ Կարմիր գրքերում, սակայն կենդանու` պահպանության գրքում գրանցված լինելն ու իրական կյանքում նրա պահպանության առկա վիճակը լրիվ տարբեր են: Մե՛կ անզգույշ կամ չկշռադատված քայլ, և մենք կարող ենք հավետ զրկվել այս բացառիկ գիշատչին մեր բնաշխարհում ունենալու բախտավորությունից: Լավ է, որ բնապահպան պետական կառույցները և ոչ պետական կազմակերպությունները մեծ տեղ են հատկացնում կովկասյան ընձառյուծի պահպանության խնդրին: Այս առումով ուզում եմ հատկապես ընդգծել Բնության համաշխարհային հիմնադրամի հայաստանյան մասնաճյուղի (WWF Armenia) զգալի ու կարևոր դերակատարումը և շարունակական ջանքերը այս հարցում: Այս մասին կարդա ավելի մանրամասն…

Սիրելի՛ բարեկամներ, ընձառյուծը այսօր, ցավոք, հազվագյուտ կենդանի է: Այս խորհրդավոր, գեղեցիկ ու յուրահատուկ գազանն ունի մեր հոգածության կարիքը: Թե նա, թե մյուս բոլոր կենդանիները մարդկության ագահության ու անխոհեմության պատճառով այսօր վտանգված են, գտնվում են խիստ խոցելի վիճակում, և ո՞վ, եթե ոչ հենց մարդը պետք է գործադրի բոլոր ջանքերը` նրանց պահպանելու համար: 

Այսքանը: Ես փորձեցի հնարավորինս մանրամասն, մասնագիտական առումով` ճշգրիտ, միևնույն ժամանակ` ընթերցողի համար մատչելի լեզվով և ոչ շատ բարդ մասնագիտական մատուցմամբ ներկայացնել ընձառյուծին, որը իմ և, համոզված եմ, շատերի սիրելի կենդանիներից մեկն է: Հուսով եմ, որ այս հոդվածից հետո Դուք մի փոքր ավելի շատ բան իմացաք ընձառյուծների մասին և հուսով եմ նաև, որ հոդվածը հետաքրքիր էր ու օգտակար: Ասեմ, որ այս թեման շատ ավելի հարազատ է հայ ընթերցողին, քանի որ ընձառյուծը նաև մեր բնաշխարհի ներկայացուցիչն է, մեր հայրենի բնաշխարհի գանձերից մեկը: Մյուս կողմից, պետք է գիտակցել, որ Երկիր մոլորակի բոլոր կենդանիներն էլ կենդանի գանձեր են` լինեն նրանք հայրենի բնության ներկայացուցիչներ, թե` ոչ:

Վերջում առաջարկում եմ նաև դիտել ընձառյուծների լուսանկարների մի գեղեցիկ, հատընտիր շարք, որը հատուկ հավաքել ու մշակել եմ` այս կենդանու հետ ծանոթացումն առավել պատկերավոր դարձնելու նպատակով:
© Առլեն Շահվերդյան, 05.02.2012

Տեղեկույթը` ըստ «The IUCN Red List of Threatened Species»,
Հայկական հանրագիտականի, Վիքիպեդիայի և այլ աղբյուրների,
Տեղեկույթի մասնագիտական հավելումները և լրախմբագրումը` Առլեն Շահվերդյանի
Լուսանկարների աղբյուրը – The source of the Photos – http://www.artfile.ru/
Կարդացեք նաև` «Նրանք անհետացման եզրին են…»

Սիրելով է կյանքը հիասքանչ

…Նա սկսեց շատ դանդաղ համբուրել երկնային գեղեցկությամբ ու հմայքով խենթացնող կնոջ պարանոցը, հոտ քաշել նրա բուրավետ մազերից, մաշկից, հետո սկսեց համբուրել նրա ուսերը, կուրծքը, ամբողջ մարմինը: Կինը պառկել և բավականություն էր ստանում իր միակ ու առնական տղամարդու, իր անգերազանցելի «արուի» հերթական սիրատածումից, նրա այրող համբույրներից: Նրանք կրքոտ ու երկար սիրեցին իրար: Առավոտյան գերագույն հաճույքից ու ստացված բավականությունից ուժասպառ կինը քաղցր թմբիրի մեջ դեռ երկար պառկած մնաց անկողնում` զարդարելով այն իր չքնաղ ու սպիտակամաշկ մարմնով: Քաղցր, անուշ նանրության երանելի այդ վիճակից կինը պարզապես շողում էր: Երջանկությունից լուսարձակող կնոջ դեմքը փայլում էր պատուհանից ներս թափանցած վաղորդյան արևի շոյիչ շողերի ներքո: 
Իսկ դուրեհաճ առավոտն այնքան թարմ ու հաճելի էր, որ ամեն բան կարծես նպաստում էր անկողնում իրար առավելագույնը պարգևելու երկուսի տենչանքին: Արևը կամաց, սակայն հաստատուն ընթացքով բարձրացավ: Երկինքը վառ կապույտ էր, անդադար լսվում էին ձայներ` ավտոմեքենաների, ճնճղուկների:
Կինը թեքվեց դեպի իր տղամարդը, մեղմիկ ժպտաց նրան ու ասաց. «Բարի լույս, սիրելիս»: Արևն էլ իր հերթին ժպտաց Երկրին: Ամեն օր արևը «Բարի լույս» է ասում քաղաքին, ճնճղուկները վերսկսում են իրենց երեկվա կիսատ երգերը, ավտոմեքենաները մեկը մյուսի հետևից հայտնվում են գիշերը տեղացած անձրևից լրիվ թաց փողոցի վրա, ցողաթաթախ ծառերը աննկատ ժպտում են անցորդներին: Մանրակաթիլ, թավ անձրևի երեկվա հետքերը նշմարելի են ծառերի տերևներին ու կանաչ խոտերին: Քաղաքը սկսում է արթնանալ, ամեն ինչ սկսում է ընթանալ իր առօրեական հունով: Մարդիկ էլի շտապում են, ընդ որում մեկը մյուսից ավելի շատ է շտապում: Մեքենաները խլացնում են ճնճղուկների անուշ ծլվլոցը իրենց ազդաշնաններով: Երթուղայիններում շարունակում է հնչել տարբեր ժանրերի երաժշտություն, որոնց միախառնվում են ուղևորների ռաբիս, երբեմն` զարմանալի, շատ անգամ` անհասկանալի, մեկ-մեկ էլ` զարհուրելի բջջային մեղեդիները: Հետո այդ ամենը միաձուլվում է մեկ ընդհանուր սիմֆոնիայի մեջ: Քաղաքը շարունակում է ժպտալ իր բարի ժպիտով: Արևը ջերմացնում է անցորդներին, մեքենաներին, համառորեն իրենցը երգող ճնճղուկներին, արդեն չորացող և վառ կանաչ հագած տերևներին: Ամեն ինչ սովորական է և արտասովոր: Շուկաներում տատիկները համոզում են, որ իրենց խառը կանաչին է ամենաթարմը, մայթեզրով անցնում է ջրատար մեքենան ու լվանում ամեն ինչ ու ամենին, բացի փողոցի եզրերից: Խանութները բացվում են, ցուցափեղկերը փորձում են ավելի շատ մարդկանց գրավել: Իսկ մարդիկ շտապում են ու շտապում:
Եվ այս ամենամյա ու ամենօրյա համանվագում ամեն մարդ մի առանձին արիա է, մի առանձին, անկրկնելի պատմություն: Այո, մեզանից յուրաքանչյուրն այս կյանքում ոչ միայն ունի իր պատմությունը, այլև ինքն է մի ուրույն պատմություն կյանքի ու մարդկության հաստափոր գրքում, ինքն էլ մի էջ է, սպիտակ ու մաքուր էջ: Շատ ցանկալի է կյանքն ապրել այնպես, որ այդ էջը չդառնա սևագիր, ճմրթված թուղթ: Ամեն օր մեզանից յուրաքանչյուրը` որպես մի առանձին պատմություն, միավորում է իր սեփական պատմությունը համամարդկայինին և այդպիսով դառնում նրա անքակտելի մասը, կյանքի մի մասնիկը: Առավոտյան անկողնում իրար սիրող և լուսաբացը միասին դիմավորած զույգն էլ երկու առանձին պատմությունների միավորում էր, ինչի հետևանքով արդեն ուներ նաև ընդհանուր` երկուսի պատմությունը: Այդ պատմությունը մի փոքրիկ ներկայացում է մեր բոլորի սիրելի քաղաքում` Երևանում: Իսկ մեր քաղաքը քանի՜-քանի՜ այդպիսի պատմություններ ունի: Բոլոր քաղաքների նման, մեր քաղաքում էլ քանի՜-քանի՜ այդպիսի պատմություններ կան, քանի՜-քանի սիրահար զույգեր: Կա մի զգացմունք, որը միավորում է զույգերին, երջանկացնում, ապրեցնում, պտտում աշխարհը, ստիպում մարդկանց շարժվել առաջ, ճնճղուկներին` ծլվլալ, ծառերին` ծաղկել ու կանաչել, ամպերին` անձրևել: Դա սերն է` ամենակարող և ամենակարևոր, ամենազգայուն և ամենահուզիչ, ամենաապրեցնող և ամենամեծ զգացմունքը: Սիրենք կյանքը, սիրենք մեզ շրջապատող սիրելի մարդկանց, մեր կյանքի զույգին, սիրենք մեր քաղաքը և մեր երկիրը, սիրենք բնությունը` կենդանիներին ու բույսերին, սիրենք ամբողջ աշխարհը: Սիրենք սիրել, չէ՞ որ սիրելով է կյանքը հիասքանչ:

© Առլեն Շահվերդյան, 04.02.2012,
Հատված` «Գարնանային ռեքվիեմ» գրքիցս:
Նվիրում եմ Սիրո բարեխոս Սուրբ Սարգսի տոնին` ի նշանավորումն երիտասարդների ու սիրո այդ գեղեցիկ ու ազգային տոնի:

Կտավը` Լեոնիդ Աֆրեմովի, «Կիրք»:
Սկզբնաղբյուրը` http://www.house-art.com.ua/product/569/
The Painting by Leonid Afremov, “The Passion”.
Source: http://www.house-art.com.ua/product/569/ 

%d bloggers like this: